Uptime nedir? %99,9 ne demek, SLA nasıl okunur

Uptime, bir sunucunun ya da sitenin belirli bir dönemde erişilebilir olduğu zamanın yüzdesidir. Paket sayfalarındaki “%99,9 uptime garantisi” ifadesi kulağa neredeyse kesintisiz gibi gelir; oysa bu oran ayda yaklaşık 43 dakika kesintiye izin verir. Bu yazı yüzdeleri dakikaya çevirir, SLA (hizmet seviyesi sözleşmesi) metinlerinin hangi satırlarına bakılacağını gösterir, tazminat talebinin nasıl yapıldığını ve kendi izlemenizi nasıl kuracağınızı anlatır.

Yüzdeler kaç dakika kesinti demek

Hesap basittir: dönemin toplam süresi ile izin verilen kesinti payı çarpılır. Otuz günlük bir ay 43.200 dakika, bir yıl 525.600 dakikadır.

Tablonun pratik mesajı şudur: %99 ile %99,9 arasındaki fark bir ondalık basamak gibi görünür ama kesinti süresi on kat değişir. Paylaşımlı paketlerde %99,9 yaygın taahhüttür; %99,99 ve üzeri genellikle yedekli altyapılı bulut ve dedicated hizmetlerde görülür ve fiyatı da buna göre artar. Sayının nasıl hesaplandığı ise taahhütten daha belirleyicidir.

SLA metninde nereye bakılır

SLA, firmanın hangi koşullarda ne taahhüt ettiğini ve taahhüt tutmazsa ne ödeyeceğini belirten sözleşmedir. Paket sayfasındaki yüzde, bu metnin yalnızca başlığıdır. Okurken şu satırları arayın:

• Ölçüm dönemi: Aylık mı, yıllık mı? Yıllık hesap, tek bir kötü ayı diğer aylarla ortalayarak gizler; aylık dönem müşteri lehinedir.
• Neyin erişilebilirliği: Ağ mı, sunucu mu, sitenizin kendisi mi? Çoğu SLA yalnızca ağ ve donanım kesintisini sayar; sunucu ayakta ama aşırı yüklenmişse ve sayfalar açılmıyorsa bu “kesinti” sayılmayabilir.
• Planlı bakım istisnası: Önceden duyurulan bakım pencereleri hesaptan düşülür. Duyurunun ne kadar önce ve hangi kanaldan yapılacağı, bakımın azami süresi ve ayda kaç kez olabileceği yazmalıdır. “Gerekli görülen bakımlar” gibi açık uçlu ifade, istisnayı sınırsız hâle getirir.
• Diğer istisnalar: DDoS saldırıları, üst sağlayıcı kaynaklı kesintiler, müşteri hatası, mücbir sebep. Liste uzadıkça garanti daralır.
• Kesinti sayılma eşiği: Bazı metinler beş ya da on dakikanın altındaki kesintileri saymaz. Sık ve kısa kesintiler yaşayan bir sunucu, bu eşikle kâğıt üzerinde %100 görünebilir.
• Kimin ölçümü geçerli: Firmanın kendi izleme sistemi mi, müşterinin kanıtı mı? Çoğu SLA yalnızca firmanın kayıtlarını esas alır; kendi izleme verinizi destekleyici kanıt olarak sunabilirsiniz.
• Tazminat biçimi ve tavanı: Para iadesi mi, hizmet kredisi mi? Kredi genellikle aylık ücretin belirli bir yüzdesiyle sınırlıdır ve nakde çevrilemez. Tavan çoğunlukla bir aylık ücrettir; kaybettiğiniz satışı karşılamaz.

Bu satırların tamamı okunduğunda “%99,9 garanti” ifadesinin gerçek değeri ortaya çıkar. Bu bölüm genel bilgi amaçlıdır, hukuki görüş değildir; bağlayıcı olan, firmanın sözleşme metnidir. Yazılı bir SLA'sı olmayan firmanın yüzde taahhüdü, pazarlama metninden fazlası değildir.

Tazminat nasıl talep edilir

Hizmet kredisi çoğu sözleşmede otomatik verilmez; müşteri belirli bir süre içinde yazılı başvurmalıdır. İzlenecek yol:

1. Kesintiyi fark ettiğiniz anda tarih, saat ve belirtiyi (zaman aşımı, 5xx hatası, DNS hatası) not edin; mümkünse ekran görüntüsü alın.
2. Firmanın durum sayfasını ya da bildirim kanalını kontrol edin; planlı bakım duyurusu varsa kesinti istisna kapsamında olabilir.
3. Kesinti biter bitmez destek talebi açın ve olay numarası isteyin. Bu kayıt, sonraki başvurunun dayanağıdır.
4. SLA'da yazan başvuru süresi içinde (çoğunlukla fatura döneminin bitiminden sonraki birkaç gün ile bir ay arası) kredi talebinizi ayrı bir yazıyla iletin; olay numarasını, kendi izleme kayıtlarınızı ve toplam kesinti süresini ekleyin.
5. Cevabı yazılı alın; kredi bir sonraki faturaya yansıtılmalıdır.

Başvuru süresini kaçırmak, en sık karşılaşılan hak kaybıdır. Kesinti anında yalnızca “site açılmıyor” diye talep açıp sonrasını takip etmeyen müşteri çoğu zaman krediyi alamaz.

Kendi izlemenizi kurmak

Firmanın kayıtlarına bağımlı kalmamak için bağımsız bir izleme aracı kullanın. Bu araçlar sitenize belirli aralıklarla (genellikle bir ile beş dakika) farklı ülkelerden istek gönderir, yanıt gelmediğinde ya da hata kodu döndüğünde bildirim yollar ve aylık rapor üretir. Ücretsiz katmanlar küçük siteler için yeterlidir. Kurarken dikkat edilecekler:

• Yalnızca ana sayfayı değil, veritabanına dokunan bir sayfayı da izleyin; sunucu ayakta ama veritabanı düşmüşse ana sayfa önbellekten açılabilir.
• Bir anahtar kelime kontrolü ekleyin: sayfa 200 kodu dönse bile “veritabanı bağlantı hatası” metni görünüyorsa alarm çalsın.
• Kontrol aralığını izin verdiği kadar kısa tutun; beş dakikalık aralık dört dakikalık kesintiyi tamamen kaçırabilir.
• En az iki farklı lokasyondan doğrulama isteyin; tek noktadan kaynaklanan ağ sorunlarını kesinti sanmayın.
• Bildirimleri e-postanın yanı sıra anlık mesaj ya da SMS ile alın; e-posta sunucunuz aynı makinedeyse kesinti bildirimi size ulaşmaz.

Birkaç aylık veri biriktiğinde elinizde firmanın taahhüdüyle karşılaştırılabilir, tazminat başvurusunda kullanılabilir ve firma değiştirme kararında işe yarayacak somut bir kayıt olur. Bu sitedeki firma sayfalarında uptime bilgisi yalnızca bağımsız izleme verisi olduğunda gösterilir; veri yoksa alan boş kalır.

“%100 uptime” iddiasını okumak

Hiçbir altyapı sonsuza kadar kesintisiz çalışmaz; donanım bozulur, ağ sağlayıcıları sorun yaşar, yazılım güncellemeleri yeniden başlatma ister. “%100 uptime” yazan bir paket sayfası üç anlamdan birine gelir:

• SLA'da %100 hedef, kesintide kredi: Firma kesinti olmayacağını değil, her kesinti için kredi vereceğini söylüyordur. Metinde kredinin ne kadar olduğuna ve tavanına bakın.
• Ağ uptime'ı: Veri merkezinin ağ bağlantısı için %100 taahhüt yaygındır; sizin sunucunuz ya da paylaşımlı makinenin kendisi bu kapsama girmez.
• Pazarlama ifadesi: Arkasında SLA yoksa yalnızca slogandır.

Benzer biçimde “%99,99 uptime” iddiası, planlı bakım istisnası genişse ve ölçüm yalnızca ağ üzerinden yapılıyorsa sitenizin gerçek erişilebilirliğini yansıtmaz. Paket karşılaştırırken yüzdeye değil, SLA'nın varlığına, ölçüm tanımına ve kredi koşullarına ağırlık verin.

Satın almadan önce durum sayfasına bakın

Birçok firma, kesintileri ve bakımları duyurduğu herkese açık bir durum sayfası (status page) tutar. Paket almadan önce bu sayfanın geçmiş kayıtlarını birkaç ay geriye doğru okuyun: olaylar ne sıklıkta yaşanmış, açıklama ne kadar ayrıntılı, çözüm süresi ne kadar sürmüş ve planlı bakımlar kaç saat önceden duyurulmuş? Boş ya da hiç güncellenmeyen bir durum sayfası, firmanın kesinti yaşamadığı anlamına gelmez; çoğu zaman kesintilerin oraya yazılmadığını gösterir. Olayları tarih ve kök nedenle birlikte yazan bir durum sayfası, firmanın kesintiler hakkında bilgi paylaşma alışkanlığına dair somut bir ipucudur.

Kesinti ile yavaşlık arasındaki fark

Erişilebilirlik ölçümleri yalnızca “yanıt geldi mi” sorusuna bakar. Sayfanın on saniyede açılması uptime açısından başarıdır, ziyaretçi açısından kayıptır. Bu yüzden izleme aracınızda yanıt süresi eşiği de tanımlayın; süre belirli bir değeri aşınca uyarı alın. Sunucu yanıt süresini etkileyen etkenler ayrı bir konudur ve çözümleri çoğunlukla önbellek, PHP ayarları ve paket kaynaklarıyla ilgilidir; ayrıntılar TTFB rehberinde.

Yedekli altyapı isteyen siteler için bulut sunucu ve dedicated sunucu kategorilerindeki firmaların SLA metinlerini karşılaştırabilirsiniz; paylaşımlı paketlerde iade süresi hosting firmaları listesindeki firma sayfalarında yer alır; uptime taahhüdü ve SLA metni için firmanın kendi sözleşmesini isteyin.